İçerden Bakmak

İçerden Bakmak
Disiplinler arası tartışmaların en ateşlilerinin bir paydası olan fotoğraf, onun en tartışmalı olduğu isimlerden biri olan Salgado ile karşımızda: Toprağımdan Yeryüzüne. Ve hayır, kitap Sagado’nun fotoğraf serüvenini değil, daha çok fotoğrafın onun kişisel serüveni içinde nasıl bir belirlenen olduğunu anlatıyor. Toprağımdan Yeryüzüne, kitabın orijinal adı olan De ma terre a la Terre’den çok daha kolaylıkla anlaşılabileceği üzere,  gerçek bir otobiyografik metin olma özelliği ile yaşayan bir efsanenin, bir yanlışı düzeltircesine kendini anlattığı, kıymeti arşivlik vasfı ile kabul edilecek bir kitap.  Kitaba geçmeden hemen önce fotoğrafın, başta iletişim ve sanat alanlarının ve şüphesiz felsefe alanının genç fakat yüksek nabızlı tartışmalarından ve kitleleri harekete geçirici, farkındalık yaratıcı işlevinden, propaganda imkânı yaratan doğasına, bir sanat dalı olup olmadığından, sinema ve resim karşısındaki çetin tutumuna, etikçilerden kültür kuramcılarına kadar uzanan çok geniş bir alan için enfes bir çıkış noktası olduğunun altı muhakkak çizilmelidir. Böylelikle Salgado’nun bu kitap ile neyi hedeflediği de daha kolay anlaşılacaktır. Çünkü belli ki Salgado ne doğrudan bir fotomuhabiri ne de fotoğraf sanatçısı olarak, ya da ‘öylesine’ dünyanın seyrini değiştiren bir hadiseyi belgeleyen önemli bir tanık olarak anılmak istemiyor. İstediği şey daha çok çerçevesini kabaca çizdiğimiz fotoğraf tartışmaları içinden usul usul geçip ‘kendi yeryüzüne’ dönmek gibi görünüyor. Salgado’nun fotoğraf yaşantısının çok net bir izleği olan ve 8 yıl ayırdığı Genesis projesi için Galapagos’ta çektiği fotoğraflarından birisi Dev Kaplumbağa’yı anlatırken sarf ettiği şu sözler ise bu tutumunu pekala açıklıyor: Onun alanına saygı duyduğumu anlamasını sağlamak koca bir günümü almıştı. İşte Salgado’yu fotoğraf tekniği, fotoğrafçılık etiği ve fotoğraf işlevleri bakımından ayrı tutan şey tam da burada gizli ve kitap baştan sona bunu anlatıyor: içerden bakmak. Aslında bir anlamda fotoğraf tartışmalarında tuttuğu kampı böylece açık ediyor fakat bunu böyle bir endişe ve niyet içinde olmaksızın yapıyor. Çünkü o esnada Salgado, yüz yüze olduğu canlının yeryüzü ile hemhal olmaktadır. Bir zoolog ya da gazeteciden beklenenin aksine, sözgelimi kaplumbağanın hayatına onun dengi olarak giriyor.

 

Terra
Tüm bunlar Salgado’yu elbette elinde yüksek teçhizatları ile yıllık izinlerinde dünyayı gezen bir turiste çevirmiyor. Toprağımdan Yeryüzüne bu anlamda, kitabın ve ondan bir yıl sonra oğul Salgado tarafından çekilen Toprağın Tuzu (2014) filminin pek çok anında adı bize ısrarla duyurulan eşi Lelia ve Salgado’nun, Brezilya’daki askeri diktatörlük günlerinden yani ilk gençlik yıllarından başlayıp bugüne dek aktivist bir çift olarak içinde bulundukları tüm faaliyetleri, bazı yüksek insani hedefler yolunda bir araç olarak kullandıklarının belgesi.  Bu belgenin tüm sayfaları bize Salgado’nun açlık salgınlarından, kuraklığa, sığınmacılardan, iç savaşlara varan bir çalışma alanında alelade bir tanık olarak değil bir ‘yetkili’ olarak bulunduğunu gösterirken eşi Lelia’nın da bu duyarlılıktaki büyük katkısını gösteriyor. Öyle ki Salgado’nun anıtsal fotoğrafları ve büyük yardım tasarımlarının Leila’sız anılamayacığını görüyoruz. Salgado’nun ‘düzelttiği’ yanlışlardan bir tanesi de budur. Tıpkı ‘ABD Başkanı Ronald Reagan’ın vurulma anını çeken fotoğrafçı’ olarak anılmak istemediği için yaptıkları gibi. Belki tam da bu yüzden ‘Terra’, yani toprak Salgado lugatında vazgeçilmez bir kelime. 1996 tarihli kitap Terra, 2013 tarihli bu kitap Toprağımdan Yeryüzüne/De ma terre a la Terre, 2014 yapımı Dünyanın Tuzu/Le Sal de la Terre filmi, topraksızlar olarak tanımladığı inanların içinde kıvrandığı kıtlık fotoğrafları ve Genesis projesinin alt başlığı olan ‘Dünyaya aşk mektubu/Lettre d’amour a la Terre’ ve en ninhayet Salgado ve Leila’nın baştan sonra çorak bir araziden 2.5 milyonluk ağaç popülasyonu ve Jaguar’ların dahi yer aldığı vahşi yaşamın evine, bir milli parka dönüşen Yeryüzü Enstitüsü/Instituto Terra, Salgado’nun kendi ile ilgili sürekli olarak düzelttiği şeylerin toplamına denk düşüyor. Salgado Toprağımdan Yeryüzüne’de, bu anlamda yaptığı herşeyi tam olarak bir yeryüzü insanı olmak yolunda yaptığını anlatıyor. Bunun sancılarını ise, özellikle Ruanda’da geçirdiği günlerden bahsederken, fotoğraf makinasını defalarca bırakmak zorunda kaldığı ve ağladığı anları anlatırken içtenlikle ifade ediyor. Bu bakımdan Susie Linfield’in tanımı ile Salgado bir fotoğrafçı olarak ‘felsefi ve estetik bir radikal’ değildir ancak bununla beraber Salgado, fotoğraflarındaki insanların “Washington’daki borsacılar veya Wall Street’in efendileri kadar günümüzün epiği içerisinde merkezi bir rol oynadığında ısrarcıdır”. Onun fotoğrafını  ‘duygusal röntgenci ve hakaret edici’ bulan pek çok kuramcının yanı sıra elbette ona, Jose Saramago gibi büyük hayranlık duyan pek çok insan da bulunuyor. Toprağımdan Yeryüzüne ise bu anlamda bir fotoğraf kitabı olmamasın avantajını da kullanarak, Salgado için ne düşüneceğimizi radikal yorumlardan etkilenmeden bulabileceğimiz, onu kendi ağzından dinleyebileceğimiz çok değerli bir kaynak.

Salgado’yu son olarak çağdaşı Eduardo Galeano’dan dinlersek belki de onu tanımak konusunda bir adım daha öteye geçmiş oluruz:

“Salgado’nun fotoğrafları insan acısının çok yüzlü bir portresini sunuyor. Aynı zamanda bizi insan onuruna saygı duymaya davet ediyorlar. Bu açlık ve acı görüntüleri yabani açık yürekliliğin ürünleri ama aynı zamanda saygılı ve edepliler. Sefalet turizmiyle hiçbir ilgileri yok. Bu çalışmalar insan ruhunu lekelemiyorlar, onu açıklamak için nüfuz ediyorlar. Hayırseverlik dikeydir, aşağılar. Dayanışma yataydır, yardım eder. Salgado içeriden fotoğraf çekiyor; dayanışarak.”

 

Şubat 2017, Milliyet Kitap

http://www.milliyetsanat.com/kitap/kitap-tanitimlari/topragimdan-yeryuzune/779

 

 

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s